หากเราลองมองภาพรวมของโลกในปัจจุบัน เราจะพบกับวิกฤตความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจที่รุนแรงที่สุดยุคหนึ่ง คนร่ำรวยเพียง 1% ของโลกถือครองทรัพยากรมหาศาล ในขณะที่คนส่วนใหญ่กลับต้องดิ้นรนเพียงเพื่อความอยู่รอดในแต่ละวัน
คำถามคือ คำตอบของการกระจายรายได้และสวัสดิการสังคมที่ยั่งยืนอยู่ที่ไหน?
คำตอบนี้ได้ถูกวางไว้แล้วเมื่อกว่า 1,400 ปีก่อน ในระบบเศรษฐกิจอิสลาม ผ่านสถาบันที่เรียกว่า “ซะกาต” (Zakat)
ซะกาต ไม่ใช่เพียงแค่การบริจาคตามความสมัครใจ เหมือนกับ การซอดาเกาะฮ์ แต่มันคือ “บทบัญญัติภาคบังคับ” และเป็นหนึ่งในเสาหลักทั้งห้าของศาสนาอิสลาม ซะกาตทำหน้าที่เป็นสะพานเชื่อมระหว่างผู้มีทรัพย์สินที่มาก และผู้ขาดแคลน เพื่อเปลี่ยนความเกื้อกูลให้กลายเป็นระบบเศรษฐกิจที่ยั่งยืน
ท่านผู้ฟังครับ คำว่า “ซะกาต” ในภาษาอาหรับ มีความหมายเชิงภาษาที่งดงามยิ่ง นั่นคือ การขัดเกลาให้สะอาด และ การเติบโตเพิ่มพูน
ในทางเศรษฐศาสตร์ทั่วไป หลายคนอาจมองว่า การจ่ายทรัพย์ออกไปเท่ากับ “การสูญเสีย” หรือทำให้ทรัพย์สินลดลง แต่ในมิติการเงินอิสลาม ซะกาต คือ การทำความสะอาดทรัพย์สินที่ส่วนเกิน เพื่อให้ส่วนที่เหลือได้รับความโปรดปราน และเกิดการหมุนเวียน
ระบบการเงินอิสลาม (Islamic Finance) วางอยู่บนฐานคิดที่สำคัญ 3 ประการ:
1. การห้ามดอกเบี้ย (Riba) เพื่อไม่ให้เงินกู้กลายเป็นการขูดเกลาผู้เดือดร้อน
2. การแบ่งปันความเสี่ยง (Risk-sharing) เพื่อสร้างความเป็นธรรมในสัญญาการลงทุน
3. การส่งเสริมเศรษฐกิจจริง (Real Economy) เงินต้องนำไปสู่การผลิตและการสร้างงาน ไม่ใช่การเก็งกำไรในอากาศที่มาจากดอกเบี้ย
และ “ซะกาต” นี่เอง คือเครื่องมือทางการคลังที่ทรงพลังที่สุดในระบบนี้ ซะกาตบังคับให้ทรัพย์สินที่หยุดนิ่ง ต้องถูกเอาออกมาหมุนเวียนสู่ระบบ เพราะหากใครสะสมทรัพย์สินไว้เฉยๆ ทรัพย์นั้นจะค่อยๆ ลดลงจากภาระซะกาต 2.5% ทุกปี ระบบจึงบังคับให้คนนำเงินไปลงทุนเพื่อสร้างงานและคุณค่าทางเศรษฐกิจ
ลองจินตนาการถึงภาพสังคมที่ระบบซะกาตทำงานอย่างเต็มประสิทธิภาพ
ซะกาตไม่ใช่การแจกเงินเพื่อประทังชีวิตไปวันๆ แต่เป้าหมายที่แท้จริงของซะกาตในเชิงโครงสร้าง คือ “การเปลี่ยนผู้รับซะกาต ให้กลายเป็นผู้จ่ายซะกาต ในอนาคต
ในประวัติศาสตร์อิสลาม ยุคของท่าน Khalifa Umar ibn Abd al-Aziz ระบบการจัดการซะกาตมีความเข้มแข็งและเป็นระบบมาก จนกระทั่งเจ้าหน้าที่เดินถือเงินซะกาตไปทั่วเมือง แต่กลับ “หาคนรับซะกาตไม่ได้แม้แต่คนเดียว” เพราะทุกคนในสังคมมีฐานะความเป็นอยู่ที่พอเพียงแล้ว นั่นคือหลักฐานเชิงประทับใจว่า สวัสดิการจากระบบศาสนาร่วมกับโครงสร้างการเงินอิสลาม สามารถขจัดความยากจนได้จริง
เมื่อซะกาตถูกนำมาบริหารจัดการผ่านนวัตกรรมทางการเงินอิสลามในปัจจุบัน เช่น การเชื่อมโยงซะกาตเข้ากับ กองทุนการเงิน การสนับสนุนทุนการศึกษา การเสริมทักษะอาชีพ หรือการสร้างวิสาหกิจชุมชน ซะกาต ไม่ได้แค่ช่วยอิ่มท้องในวันนี้ แต่กำลังสร้าง “ชีวิตใหม่” และ “อนาคตใหม่” ให้กับครอบครัวผู้ยากไร้
ท่านผู้ฟังที่เคารพครับ
ซะกาตจึงไม่ใช่เรื่องของความสงสาร แต่เป็นเรื่องของ “สิทธิและความยุติธรรม” ทรัพย์สินที่เราครอบครองอยู่นี้ แท้จริงแล้วเป็นสิทธิของคนยากไร้ที่ปะปนอยู่ ซึ่งพระผู้เป็นเจ้ามอบหมายให้เราเป็นเพียง “ผู้ดูแล” เท่านั้น
เรื่อง ซะกาต ในฐานที่ผมเป็นประธานฝ่ายเศรษฐศาสตร์และการเงินอิสลาม ของสำนักงานคณะกรรมการกลางอิสลามแห่งประเทศไทย โดยเป็นดำริของท่านจุฬาราชมนตรี ให้มีฝ่ายใหม่นี้ขึ้นมา เรื่องซะกาตนี้ ก็เป็นงานส่วนหนึ่งของฝ่ายเศรษฐศาสตร์… ที่จะศึกษา ค้นคว้า แนวทางการจัดการซะกาต เพื่อพัฒนาสังคมต่อไป อินชาอัลลอฮ์…
ดังนั้น ขอให้เรามองซะกาต ไม่ใช่แค่หน้าที่ทางศาสนาที่ต้องทำส่งๆ ไป แต่จงมองซะกาตเป็น “หัวใจแห่งการเปลี่ยนแปลงสังคม” เป็นสัญลักษณ์แห่งความเมตตา และเป็นรากฐานทางการเงินที่จะนำพาความร่ำรวยจากมือคนส่วนน้อย กระจายไปสู่รอยยิ้มของคนส่วนใหญ่ในสังคม
หากเราเข้าใจและร่วมมือกันขับเคลื่อนซะกาตและการเงินอิสลามอย่างจริงจัง สังคมไร้ความยากจน สังคมแห่งการแบ่งปันที่ไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง… จะไม่ใช่เพียงแค่ความฝันอีกต่อไป
โดย นายธงชัย ปิติเศรษฐ
ประธานฝ่ายเศรษฐศาสตร์และการเงินอิสลาม คณะกรรมการกลางอิสลามแห่งประเทศไทย (กอท.)
#เศรษฐศาตร์และการเงินอิสลาม
