มุสลิมร่วมสร้างพระนคร

473

เมื่อสร้างกรุงธนบุรีทางฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยา มีชุมชนมุสลิมที่มีรากเหง้ามาจากชุมชนมุสลิมจากกรุงศรีอยุธยามาแต่เดิมอยู่อาศัยอยู่หลายแห่ง โดยเฉพาะชุมชนบริเวณริมคลองบางกอกใหญ่และบางกอกน้อย (ซึ่งรู้จักผู้คนกลุ่มนี้ในนามแขกเทศหรือแขกแพ) นอกเหนือไปจากบ้านเรือนที่อยู่อาศัยยังมีมัสยิดและกูโบร์ที่เป็นเสมือนเสาหลักของความเป็นชุมชนมุสลิมซึ่งสะท้อนถึงตระกูล เผ่าพงศ์ที่มาที่ไปตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาและกรุงธนบุรี ผู้นำในชุมชนทางฝั่งธนบุรีส่วนใหญ่เป็นขุนนางข้าราชการราชสำนักในระดับสูง ชั้นเจ้าพระยา เช่น เจ้าพระยาจักรี (หมุด), เจ้าพระยาราชวังสันเสนีย์ (มะหมูด) ขุนนางในสมัยกรุงธนบุรี, ชั้นพระยา เช่น พระยาราชบังสันคนต่างๆ พระยาจุฬาราชมนตรี ฝ่ายหญิงก็เป็นพระสนมหลายท่าน รวมทั้งเจ้าจอมมารดาเรียมหรือสมเด็จพระศรีสุลาไลย พระบรมราชชนนีของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รวมทั้งขุนนางในระดับทั่วไป เช่น ขุนและหลวงอีกมากมาย

ชุมชนมุสลิมที่ฝั่งธนบุรีจึงเป็นชาวสยามที่นับถือศาสนาอิสลามที่มีรากเหง้าสืบเชื้อสายมาจากขุนนางเดิมในสมัยกรุงศรีอยุธยาเสียเป็นส่วนใหญ่

สืบเนื่องมาจนถึงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ เมื่อสร้างเมืองใหม่ทางฟากตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยา มีการขุดคลองเมืองขยายเพิ่มเติมจากคลองเมืองในสมันกรุงธรบุรีคือคลองเมืองชั้นในสุด เป็นคลองเมืองแห่งใหม่ที่ทำให้เมืองขยายพื้นที่ขึ้นอย่างชัดเจน ในช่วงระยะต้นกรุงนี้ มีการศึกสงครามกับทางปาตานีเพื่อควบคุมให้เป็นรัฐในบรรณาการเช่นเดิมเมื่อครั้งยังเป็นกรุงศรีอยุธยา จึงมีการกวาดต้นผู้คนพลเมืองชาวมลายูมุสลิมเข้ามาตั้งบ้านเรืออยู่อาศัยภายในพระนครส่วนหนึ่ง และอีกส่วนหนึ่งอยู่ทางด้านนอกเมืองและกระจัดกระจายไปตามลำคลองขุดใหม่ทางตะวันออกอีกหลายแห่ง ชุมชนในครั้งต้นกรุงเทพฯ แตกต่างจากชุมชนมุสลิมเดิมทางฝั่งธนบุรีเพราะส่วนใหญ่เป็นชาวมลายูที่สืบเชื้อสายมาจากเมืองปาตานีและบริเวณเมืองใกล้เคียงที่ถูกกวาดต้อนรอนแรมมาอยู่ยังเมืองหลวงชั้นในและพื้นที่ขยายของเมืองหลวงใหม่

ถือเป็นหนึ่งในกำลังพลเมืองที่ร่วมสร้างพระนครในครั้งต้นกรุงฯ ไม่ต่างไปจากผู้คนที่ถูกอพยพเคลื่อนย้ายมาจากหัวเมืองประเทศราชอื่นๆ เช่น ชาวลาว ชาวทวาย ชาวมอญ ชาวเขมร ชาวจาม ชาวญวน และชาวจีนที่อพยพโยกย้ายและตั้งถิ่นฐานปะปนกันอยู่กับคนไทยสยาม ซึ่งต่างล้วนมีบทบาทในการสร้างพระนครที่กรุงเทพมหานคร เมืองที่มีความหลากหลายทางชาติพันธุ์ ศาสนา และวัฒนธรรมอย่างยิ่ง เพราะเป็นทั้งเมืองที่สร้างขึ้นใหม่และเป็นเมืองท่าค้าขายที่เป็นศูนย์กลางทางการเมืองและเศรษฐกิจตั้งแต่เมื่อสองร้อยกว่าปีที่ผ่านมา

5810273

แผนที่เมื่อปี พ.ศ. ๒๔๗๔-๒๔๗๕ แสดงตำแหน่งที่ตั้งของชุมชนมุสลิมในย่านเก่าของกรุงเทพมหานคร


ประวัติศาสตร์และมูลเหตุของการโยกย้ายถิ่นฐานของชุมชนมุสลิมในพระนคร

เมื่อครั้งกรุงศรีอยุธยาล่มสลายเมื่อทศวรรษที่ ๒๓๑๐ และเริ่มสร้างบ้านสร้างเมืองใหม่บริเวณศูนย์กลางอำนาจเดิม ที่ราบลุ่มปากน้ำเจ้าพระยาในภาคกลางของสยามประเทศครั้งนั้น ถือเป็นการผลัดเปลี่ยนแผ่นดินที่ระบบการปกครองบริหาร ณ ศูนย์กลางที่ใช้การปกครองแบบรัฐโบราณแบบประเทศราชล้มเหลวไปแล้วนั้นให้ฟื้นกลับคืนขึ้นมาใหม่

ในช่วง ๑๕ ปีแห่งแผ่นดินกรุงธนบุรี โดยสมเด็จพระเจ้าตากสินฯ พระเจ้าแผ่นดินที่มีเชื้อสายจีนอยู่มากกว่าครึ่งนั้น ต้องส่งกองทัพไปปราบชุมนุมหรือกลุ่มการเมืองก๊กต่างๆ ที่เคยอยู่ในพระราชอาณาเขตของกรุงศรีอยุธยา บ้านเมืองนอกพระราชอาณาเขตที่เคยเป็นเมืองขึ้นแต่เดิม ถือเป็นภาระการสงครามตลอดรัชกาลในความพยายามกอบกู้บ้านเมืองที่ล่มสลายไปแล้วให้กลับฟื้นคืนกลับ เพื่อรวบรวมบ้านเมืองขึ้นเป็นรัฐที่สามารถบริหารราชการแผ่นดินให้ได้เช่นเดิมอีกครั้งหนึ่ง

ส่วนปาตานี กลันตัน ตรังกานู และไทรบุรี นั้น ถูกผนวกเป็นส่วนหนึ่งของอำนาจรัฐแบบโบราณอีกครั้งหนึ่งในช่วงต้นแผ่นดินกรุงรัตนโกสินทร์ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าฯ หลังจากสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์หรือกรุงเทพฯ เป็นพระนครใหม่ มีศึกกับพม่าหลายครั้งตั้งแต่ ศึกเก้าทัพ ศึกท่าดินแดงและสามสบ ซึ่งพม่ามีการบัญชาการรบซึ่งมีศูนย์กลางอยู่ทางตอนใต้แถบ ทวาย มะริด ตะนาวศรี และส่งทัพเข้ามาทางหัวเมืองทางใต้จึงมีการสู้รบทางหัวเมืองทางใต้และเรื่อยมาจนถึงหัวเมืองมลายูในคราวนั้นเอง กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทซึ่งใช้สงขลาเป็นที่มั่นก็ส่งทัพเรือไปยังหัวเมืองปาตานีซึ่งเป็นภารกิจทางการเมืองที่ต่อเนื่องมาจากการล่มสลายของบ้านเมืองกรุงศรีอยุธยาเมื่อ ราว พ .ศ. ๒๓๒๘-๒๓๒๙

“รัฐปาตานี” เคยอยู่ในฐานะเมืองประเทศราช แต่เมื่อกรุงศรีอยุธยาล่มสลายเสียแล้วจึงเป็นเหตุขัดแย้งเรื่องการไม่ส่งเครื่องบรรณาการในฐานะประเทศราชแก่รัฐที่เกิดใหม่แต่สืบเนื่องมาจากกรุงศรีอยุธยาที่กรุงเทพฯ สงครามครั้งนั้นจึงได้นำปืนใหญ่พญาตานีมาไว้ ณ กรุงเทพฯ ที่นำมาใช้งานรวมกับปืนใหญ่ที่หล่อใหม่ และได้นำเอาเชื้อพระวงศ์สุลต่านปาตานีและกวาดต้อนครัวจากเมืองปาตานีมาพร้อมปืนใหญ่พญาตานี โดยกำหนดให้ผู้คนเชื้อสายเจ้าเมืองปาตานีตั้งรกรากอยู่ที่แถบหลังวัดอนงคารามหรือบริเวณสี่แยกบ้านแขก ฝั่งธนบุรีในปัจจุบัน ไม่ไกลนักกับแถบกลุ่มชุมชนชาวมุสลิมที่เป็นขุนนางเดิมจากกรุงศรีอยุธยาและเป็นขุนนางผู้ใหญ่ในรัชกาลเมื่อต้นกรุงฯ (“ปาตานี..สุลต่านมลายู เชื้อสายฟากิฮฺ อาลี มัลบารี” โดย อารีฟิน บินจิ อัล-ฟอฏานี (หรือพล.ต.ต. จำรูญ เด่นอุดม) เขียนเรื่องสาแหรกตระกูลเจ้าเมืองปาตานีเดิมในยุคนั้น เชื้อสายและถิ่นฐานในกรุงเทพฯและปริมณฑล) แต่การตั้งถิ่นฐานภายในกำแพงพระนครนั้นยังไม่มีบันทึกที่แน่ชัดแต่อย่างใดว่ามีหรือไม่ในครั้งต้นรัชกาลที่ ๑

อย่างไรก็ตาม เนื่องจากความไม่มีเอกภาพของการเมืองภายใน อันเนื่องมาจากเมืองใหญ่คือ ปาตานีได้ถูกตีแตก บ้านเมืองเสียหายและถูกกวาดต้อนผู้คนกระจายไปอยู่ตามหัวเมืองภาคใต้หลายแห่ง โดยเฉพาะทางนครศรีธรรมราช เมืองมลายูทางตอนเหนือทั้งหลายที่เป็นรอบต่อติดกับหัวเมืองสยามนั้นก็ไม่ได้มีความสงบภายในแต่อย่างใดประการหนึ่ง และมีความคิดเสมอว่าควรจะแยกตนเป็นอิสระจากสยามจึงเกิดการสงครามกันอยู่บ่อยครั้ง จนราว พ.ศ. ๒๓๕๑-๒๓๕๒ ปลายรัชกาลที่ ๑ ต่อเนื่องจนถึงรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ ๒ ทางสยามจึงจัดการแบ่งแยกรัฐปาตานีเดิมออกป็น ๗ หัวเมืองและให้ขึ้นตรงกับเมืองสงขลาและเมืองนครศรีธรรมราชที่ผลัดกันควบคุมจนทำให้เกิดปัญหาในการปกครองในเวลาต่อมาจนกลายเป็นสงครามครั้งใหญ่ครั้งรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ ในพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงศ์ กล่าวถึงเหตุการณ์เมื่อกองทัพครั้งเจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ) ภายหลังเป็นสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงษ์เมื่อรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯ ซึ่งเป็นที่สมุหพระกลาโหมและกรมท่าขวาเป็นแม่ทัพครั้งนั้นราว พ.ศ. ๒๓๗๕ สงครามกับไทรบุรีดำเนินมาจนถึง พ.ศ. ๒๓๘๒ หลังจากนั้นหัวเมืองมลายูจึงพอจะสงบบ้าง และกองทัพสยามนำเจ้าเมืองมลายูที่ไม่สวามิภักดิ์เข้ามาจำไว้พร้อมกวาดต้อนครัวจำนวนหนึ่งซึ่งมาจากเมืองไทรบุรีหรือเคดาห์ เมืองกลันตัน ยะหริ่ง สตูล โดยมีบันทึกและความทรงจำจากคนเชื้อสายมลายูตามท้องถิ่นต่างๆ ว่า มีการกวาดต้อนผู้คนจำนวนมากมาไว้ในบริเวณท้องถิ่นฟากตะวันออกที่เมืองเริ่มขยายตัวไปทางฉะเชิงเทรา ในช่วงรัชกาลนั้นจ้างแรงงานจีนขุดคลองบางกะปิและคลองแสนแสบเชื่อมต่อกับแม่น้ำบางปะกงเป็นเวลาถึง ๔ ปี อันเนื่องจากศึกสงครามใหญ่กับทางญวนในยุคนั้น แล้วคงนำชาวมลายูมุสลิมไปตั้งถิ่นฐานเพื่อสร้างชุมชนในพื้นที่ดังกล่าวเป็นจำนวนไม่น้อย ย่านนี้จึงเต็มไปด้วยชุมชนมุสลิมมากมายที่มีอาชีพพื้นฐานทางเกษตรกรรมมาก่อน ส่วนตัวเมืองฉะเชิงเทราบริเวณที่สวนและเมืองริมแม่น้ำนั้นก็กลายเป็นหัวเมืองที่มีชุมชนชาวจีนขนาดใหญ่ทางฝั่งตะวันออกของกรุงเทพฯ

58072828

กล่องใส่คัมภีร์อัล กุรอ่าน ที่เพื่อนๆ เชื้อสายมลายูในพื้นที่ Facebook : Melayu in the past                     อ่านได้ความว่า
“เมื่อปี ๑๒๖๐ ฮ. (ปีมะโรง) Ibadul Hadi ได้บริจาคกุรอ่าน ๓๐ ญูซุอ์                                                         พร้อมกล่องที่ถูกประดับมุก ลิลลาฮิ ตาอาลา”
ซึ่งเทียบกับพุทธศักราชราว ๒๓๘๗

สำหรับชาวมลายูที่น่าจะเป็นผู้มีความรู้หรือมีฝีมือทางช่างต่างๆ ที่อาจเคยอยู่ในราชสำนักเป็นข้าหลวงมาแต่เดิมที่ถูกกวาดต้อนมาครั้งรัชกาลที่ ๓ ครั้งนั้นให้เข้าสังกัดที่อาสาจาม, โรงไหม และบางส่วนซึ่งมาจากเมืองระแงะไปสังกัดฝ่ายสังฆทาน ทำงานบุญให้กับเจ้าคุณตานี (เจ้าจอมมารดา กรมหมื่นสุรินทรรักษ์, เป็นพี่สาวต่างมารดากับเจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ) ที่ได้ชื่อเช่นนี้เพราะกำเนิดเมื่อบิดายกทัพกลับมาจากราชการที่เมืองตานีครั้งรัชกาลที่ ๑, จดหมายหลวงอุดมสมบัติ, พิมพ์ครั้งที่ ๒, ๒๔๕๘) และให้รวมกลุ่มอยู่อาศัยกับชาวมลายูในพระนครแถบใกล้โรงไหมหลวงที่ติดกับวัดชนะสงคราม อันเป็นอาณาบริเวณย่านของพระราชวังบวรสถานมงคลหรือวังหน้า ซึ่งในเวลาต่อมาจึงแยกออกไปตั้งบ้านเรือนอยู่แถบตรอกศิลป์บ้าง ขยายมาทางถนนบ้านแขกหรือถนนตานี ทางตึกดินใกล้ตรอกบวรรังษี มีบางส่วนที่อยู่แยกออกไปนอกเมืองแถบริมคลองมหานาค ซึ่งมีกูโบร์สำหรับฝังศพเพียงแห่งเดียวในบริเวณนี้ เพราะชุมชนมุสลิมภายในเมืองชั้นในต้องนำศพออกมาฝังที่นี่ตั้งแต่เริ่มต้นตั้งถิ่นฐานจนถึงปัจจุบันเช่นเดียวกับชาวพุทธที่ต้องนำศพมาเผานอกอาณาบริเวณกำแพงเมืองและคูเมืองเมื่อแรกสร้างกรุงฯ เช่นกัน

ในสมัยรัชกาลที่ ๓ นับเป็นช่วงรัชกาลที่มีศึกสงครามมากและมีการเกณฑ์ครัวจากบ้านเมืองประเทศราชต่างๆ เช่น เข้ามาไว้เป็นแรงงานช่างชั้นสูงในพระนคร พร้อมทัพที่ยกกลับในศึกสงครามตามหัวเมืองประเทศราชมากมายเช่นกันในตลอดรัชกาล

ย่านมุสลิมในพระนคร
การนำชาวมลายูมุสลิมมาตั้งถิ่นฐานอยู่ใกล้ชิดกับชุมชนของขุนนางระดับผู้ใหญ่และพระบรมมหาราชวังและพระบวรราชวังนั้น ในระยะแรกกลุ่มหรือปัจเจกบุคคลทั้งหลายนั้นมีฐานะ “ไพร่” ที่ขึ้นอยู่กับขุนนางท่านต่างๆ หรือแม้แต่กงสุลต่างชาติในยุคที่มีการบีบคั้นในทางอาณานิคมของภูมิภาคนี้ โดยไม่เว้นแม้แต่ชาวพระนครที่เป็นครัวที่ถูกนำมาจากหัวเมืองอื่นๆ เมื่อมาอยู่กับมูลนายและบ้านเมืองใหม่ก็มีการจัดระบบระเบียบการปกครองในระดับถึงตัวบุคคลเลยทีเดียว

ระบบเช่นนี้สืบเนื่องมาจนถึงสมัยรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าฯ ที่ปรับเปลี่ยนรูปแบบการปกครองจนเป็นระบบมณฑลเทศาภิบาล สร้างการปกครองแบบเทศบาล เริ่มให้สิทธิแบบปัจเจกและรวมถึงกรรมสิทธิ์ในที่ดินและยกเลิกระบบการขายบุคคลลงไปเป็นทาสในกลุ่มฐานะที่ต่ำกว่าไพร่ลงไป เป็นต้น

คนมุสลิมจากหัวเมืองในรัฐปาตานีเดิม เมื่อถูกนำมาอยู่อาศัยในกำแพงพระนครโดยมีบันทึกอย่างชัดเจนครั้งรัชกาลที่ ๓ น่าจะขึ้นอยู่กับมูลนายในส่วนของพระราชวังบวรสถานมงคลหรือวังหน้า โดยเฉพาะ “โรงไหม” ริมคลองหลอดที่เป็นคูเมืองเก่านั้นขึ้นอยู่กับกรมพระราชวังบวรสถานมงคล บริเวณโรงไหมหลวงน่าจะอยู่บริเวณโรงเรียนข่าวทหารบกต่อเนื่องกับตรอกโรงไหมในปัจจุบัน

หลังจากทศวรรษที่ ๒๓๗๐-๒๓๘๐ ซึ่งมีการอพยพโยกย้ายชาวมลายูมุสลิมเข้ามาอยู่อาศัยยังภายในกำแพงพระนครอย่างชัดเจน โดยเริ่มต้นที่ด้านเหนือฝั่งคลองคูเมืองหรือคลองหลอดที่โรงไหมหลวงหน้าพระราชวังบวรสถานมงคลแล้ว ชุมชนชาวมลายูมุสลิมก็คงขยายออกไปในพื้นที่อื่นๆ ที่พอสืบค้นร่องรอยได้ เพราะจากเอกสาร “สารบาญชี เล่ม ๑-๔ ของกรมไปรษณีย์กรุงเทพมหานคร” เมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๖ พอมองเห็นร่องรอยของชุมชนชาวมลายูมุสลิมในเขตกำแพงพระนครได้ว่า ขยับขยายมาอยู่ที่ใดบ้าง โดยกล่าวถึง “หมู่บ้านแขกข้างวัดชนะสงคราม” เมื่อตรวจสอบแล้วพบว่ารอบวัดชนะสงครามเคยมีการขุดคูคลองล้อมรอบวัด คลองด้านหนึ่งถูกถมกลายเป็นส่วนหนึ่งของถนนจักรพงษ์ คลองล้อมรอบวัดชนะสงครามนี้มีคลองขุดให้เชื่อมกับคลองหลอดหรือคลองคูเมืองชั้นแรกที่เชื่อมต่อกับแม่น้ำเจ้าพระยาได้ด้วย และยังมีคลองที่ขุดต่อจากคลองล้อมรอบวัดไปออกทางตลาดบางลำพูแล้วขนานไปกับถนนสิบสามห้างเชื่อมกับคลองบางลำภูบนหรือคลองคูเมืองชั้นกลางได้ด้วย คลองล้อมรอบวัดเหล่านี้ยังมีผู้จดจำได้ว่า แม่ค้าผลไม้จากสวนฝั่งธนฯ ยังเข้ามาขายผลไม้จากสวนที่ในตรอกสุเหร่าได้ (มานิดา แตงน้อย, อายุ ๙๐ ปี, ชุมชนตรอกสุเหร่า มัสยิดจักรพงษ์)

OLYMPUS DIGITAL CAMERA   58060316

ซ้าย มัสยิดจักรพงษ์หลังนี้สร้างมาเกือบร้อยปีแล้ว
ขวา มานิดา แตงอ่อน ผู้อาวุโสเกือบจะสูงสุดของชาวตรอกสุเหร่า มัสยิดจักรพงษ์                                        ช่างทองและเกิดในตระกูลช่างทอง วันนี้อายุ ๙๐ ปีแล้ว

คลองล้อมรอบวัดชนะสงครามนี้ถูกถมให้กลายซอยรามบุตรีที่ล้อมรอบวัดชนะสงครามในปัจจุบันและเรื่อยมาถึงตรอกมะยมและซอยรามบุตรีในอีกฟากถนนจักรพงษ์ ผ่านถนนตานีและกลายเป็นเกาะกลางถนนที่กลายเป็นหลุมหลบภัยในช่วงสงครามโลกครั้งที่ ๒ ปัจจุบันทำเป็นห้องน้ำสาธารณะของกรุงเทพมหานคร

วัดชนะสงครามหรือวัดตองปุ เป็นวัดดั้งเดิมที่ชื่อวัดกลางนามาตั้งแต่ก่อนสร้างกรุงเทพฯ โดยตั้งชื่อวัดตองปุแบบเดียวกับที่กรุงศรีอยุธยาเคยมี สืบเนื่องในการเป็นวัดของคณะสงฆ์ในรามัญนิกายซึ่งเป็นกลุ่มกำลังสำคัญในการทำศึกฝ่ายพม่าเมื่อครั้งต้นกรุงฯ รวมทั้งเป็นวัดสำคัญในพระราชวังบวรสถานมงคล โดยมีการเก็บอัฐิของเจ้านายในสายวังหน้ารวมกันที่นี่ตั้งแต่เมื่อรัชกาลพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
ชุมชนที่อยู่รอบวัดชนะสงครามจึงมีหลายกลุ่ม เช่น บ้านเรือนของผู้ทำงานในวังหน้าตามริมคลองเชื่อมวัดชนะสงครามกับคลองหลอด ตรอกสะพานแดงรอบวัดชนะสงครามด้านหนึ่งมีบ้านเรือนขุนนาง โรงเลื่อยตั้งอยู่ บริเวณถนนวัดชนะสงครามหรือถนนจักรพงษ์มีวังเชื้อพระวงศ์วังหน้า บ้านเรือนขุนนาง ในกรมช่างต่างๆ ล่ามแปลภาษา เรือนค้าขายของต่างๆ มีทั้งคนไทยคนมลายูและจีนผูกปี้ดูจะเป็นย่านตลาดกรายๆ คนมลายูนั้นชื่อนำหน้า เช่น “ต่วนหะยี”, “โต๊ะ” และมีขุนนางที่รับราชการอยู่กรมช่างทอง คือ ขุนขจิตรังการ

ส่วน “หมู่บ้านแขกข้างวัดชนะสงคราม” ตามบันทึกในครั้งรัชกาลที่ ๕ น่าจะเป็นชุมชนมัสยิดจักรพงษ์ในปัจจุบันที่มีพื้นที่ติดกับพื้นที่อยู่อาศัยของข้าราชการในวังหน้าและวังของกรมหลวงจักรเจษฎาและวังพระองค์เจ้าพงศ์อิศเรศร์ในวังหน้าที่ร้างไปตั้งแต่ครั้งรัชกาลที่ ๕ ระบุว่ามีจำนวน ๔๘ หลังคาเรือน ในชุมชนมี “กะดีแขก” หรือบาแลหรือมัสยิดของชุมชนด้วย และเป็นบ้านเรือนของช่างทองและช่างรับทำทองรูปพรรณเสีย ๑๙ หลังคาเรือน มีหมอบ้านหนึ่ง ทอผ้าขาย ๒ บ้าน ผู้คนที่อยู่อาศัยหากเป็นฝ่ายชายจะมีชื่อนำหน้าขึ้นต้นด้วย โต๊ะ และโต๊ะหะยีที่ดูจะใช้เรียกผู้อาวุโสและผู้ที่อาจะเคยไปประกอบพิธีฮัจน์ เช่นโต๊ะซัน บุตรโต๊ะมะ, โต๊ะมาก บุตรนายมั่น, โต๊ะมะหะยะเลาะ ฯลฯ และยังมีการเรียกชื่อว่านายด้วย ส่วนฝ่ายหญิงขึ้นต้นด้วยอำแดงเช่นเดียวกับคนในพระนครอื่นๆ

ในหมู่บ้านแขกข้างวัดชนะสงครามนี้มีขุนนางอยู่บ้างในระดับหมื่น มีหม่อม มีหลานสมเด็จเจ้าพระยาฯ รวมอยู่ด้วย ผู้คนที่เป็นช่างทองรับจ้างทำทองรูปพรรณแก่ชาวบ้านทั่วไป ไม่ได้เป็นช่างทองหลวงแต่อย่างใด

อย่างไรก็ตาม ในเอกสารจากแหล่งเดียวกันมีชื่อ “ถนนบ้านช่างพลอย” ที่แม้จะไม่มีข้อมูลบ่งบอกแน่ชัดว่าอยู่ที่ใด แต่น่าจะอยู่ในบริเวณใกล้เคียงในย่านเดียวกัน เพราะผู้คนส่วนใหญ่มีมูลนายที่ขึ้นกับทางวังหน้าอยู่แทบทั้งสิ้น จำนวนบ้านกว่า ๖๖ หลังคาเรือน แต่มีบ้านร้างไป ๓ หลัง มีฉางข้าวหนึ่งแห่ง บ้านเรือนทำด้วยไม้เรือนชนิดต่างๆ เป็นส่วนใหญ่และตึก มีช่างทองหลวงและช่างเจียรไนพลอยที่เป็นขุนนางในกรมพระราชบวรฯ อยู่เรือนปั้นหยาบ้าง เรือนไม้กระดานบ้างและมีตำแหน่งในระดับคุณหลวง ท่านขุนอยู่หลายคน มีช่างฝีมือที่ทำทองและนากเป็นรูปพรรณหลายบ้าน และบ้านทอผ้าขายสองสามหลัง ชุมชนบ้านช่างพลอยนี้เป็นมลายูมุสลิมอย่างแน่ชัดอยู่หลายบ้านและดูท่าว่าจะเป็นคนกลุ่มใหญ่ของย่านบ้านแถบนี้

เมื่อตัดถนนเฟื่องนครจากปากคลองตลาด ผ่านบ้านหม้อ บ้านญวน สี่กั๊กพระยาศรี ผ่านวัดมหรรณพาราม และโรงเลี้ยงวัวหลวงตรงมาจนถึงริมกำแพงเมืองแถบบางลำพูใกล้วัดบวรนิเวศที่เรียกว่าถนนตะนาวเมื่อ พ.ศ. ๒๔๐๖-๒๔๐๗ ในรัชกาลที่ ๔ ส่วนที่เป็นร่องรอยต่อเนื่องในชื่อถนนบ้านแขกหรือถนนตานีที่ตัดขวางระหว่างถนนตัดใหม่นี้กับถนนหน้าวัดชนะสงครามก็น่าจะเกิดขึ้นภายหลังและถนนเส้นนี้น่าจะเป็นถนนเดียวกับถนนบ้านช่างพลอยตามที่บันทึกไว้ในเอกสารของกรมไปรษณีย์

อนึ่ง เมื่อสัมภาษณ์ช่างแกะลายลงบนแหวนหรือแผ่นทองหรือเงินที่บ้านมัสยิดตึกดินในปัจจุบันคือ ประเสริฐ เจริญราชกุมาร (เสียชีวิตแล้ว, ข้อมูลสัมภาษณ์, อายุ ๘๙ ปี, ๒๙ พฤษภาคม ๒๕๕๘) เล่าข้อมูลที่มีผู้รู้อยู่น้อยคนแล้วว่า ตระกูลฝ่ายแม่ของตนเองนั้นสืบทอดเชื้อสายมาจากคนแถบ “โคกโพธิ์” แล้วถูกอพยพโยกย้ายมายังกรุงเทพมหานคร แต่เดิมชุมชนมัสยิดตึกดินในปัจจุบันมีถิ่นฐานเดิมอยู่ที่แถวๆ “ตรอกศิลป์” ฝั่งใต้คลองหลอดวัดเทพธิดาฯ ทำเครื่องทอง ตลับพระ แหวนฝังพลอยสี เครื่องประดับกำไลต่างๆ และตีทองคำเปลว เหตุนี้จึงเรียกว่าตรอกศิลป์ โดยเล่าว่าแทบทุกบ้านจะมี “โต๊ะทำทอง” และเครื่องมือทำทอง บริเวณนั้นอยู่ใกล้กับ “ตึกดิน” ซึ่งเป็นสถานที่โล่งกว้างใช้สำหรับเก็บดินปืนหลวงมาตั้งแต่ครั้งสร้างกรุงฯ และดินปืนที่เป็นวัตถุอันตราย จึงสร้างออกมาไกลพระบรมมหาราชวังหน่อย แต่เมื่อมีการขยายตัวของเมือง สร้างวัดและบ้านช่องขุนนางและพ่อค้า ตึกดินก็ดูเหมือนจำเป็นต้องเปลี่ยนแปลง ตามแผนที่ พ.ศ. ๒๔๔๐ ยังมีการแสดงอาณาบริเวณของตึกดินที่กินพื้นที่ทั้งสองฝั่งของถนนราชดำเนินที่สร้างขึ้นอีกสองปีต่อมาบริเวณของตึกดินมีเขตจรดแนวคลองหลอดวัดราชนัดดา มาจนจรดแนวใกล้คลองหลังวัดบวรรังษี

ตรอกศิลป์นี้อยู่ใกล้กับวัดมหรรณพารามที่มีการกล่าวถึงกลุ่มบ้านช่างทองและช่างทองหลวงที่ตั้งอยู่หน้าวัดมหรรณฯ ด้วยหลายบ้านในเอกสารของกรมไปรษณีย์ ซึ่งก็น่าจะเป็นกลุ่มบ้านช่างทองและช่างทำทองต่างๆ ที่เป็นกลุ่มบ้านย่านดั้งเดิมของชาวมัสยิดตึกดินในปัจจุบันด้วย

เมื่อตัดถนนราชดำเนินก็ต้องเวนคืนที่ดินทำให้พื้นที่ของตึกดินถูกแบ่งออกเป็นสองส่วนของถนนราชดำเนินกลาง ดังที่มีชื่อตรอกตึกดินและสะพานตึกดินใกล้กับคลองหลอดวัดเทพธิดาฯ และมัสยิดตึกดินและชุมชนตึกดินทางฝั่งโรงเรียนสตรีวิทยาดังที่พบเห็นในปัจจุบัน ชาวบ้านที่เป็นช่างทองรูปพรรณต่างๆ ก็ถูกเวนคืนที่ดิน โดยได้รับพระราชทานที่ดินทดแทนในบริเวณดังกล่าวและย้ายมาสร้างบ้านเรือนที่ฝั่งเหนือของถนนราชดำเนิน

เมื่อจอมพล ป. พิบูลสงครามสร้างตึกสองฝั่งถนนราชดำเนินในปี พ.ศ. ๒๔๘๔ ต้องเวนคืนพื้นที่โรงเรียนสตรีวิทยาที่อยู่ริมถนนราชดำเนินฝั่งใต้มาสร้างไว้ ณ สถานที่ตั้งทุกวันนี้ กินพื้นที่ชุมชนมัสยิดตึกดินที่ถูกเวนคืนไปไม่น้อย โดยมีคลองคั่นซึ่งคลองนี้คนเก่าเล่าว่าเรือขนข้าวเปลือกยังเคยล่องเข้ามาได้ ปัจจุบันกลายเป็นพื้นที่ชุมชนบ้านเรือนที่มาปลูกกันในภายหลังและมีปัญหาเรื่องกรรมสิทธิ์ที่ดินซึ่งไปบุกรุกทางน้ำสาธารณะด้วย

57120958           5805294

บน มัสยิดตึกดิน เริ่มสร้างเป็นอาคารก่ออิฐถาวรหลังจากไฟไหม้ครั้งใหญ่ในชุมชน พ.ศ. ๒๕๒๕
ล่าง คุณตาประเสริฐ เจริญราชกุมาร ช่างทองคนสุดท้ายของชาวตึกดิน                                                             ผู้เพิ่งล่วงลับไปเมื่อวันที่ ๔ กันยายน ๒๕๕๘ ที่ผ่านมา

ชุมชนมัสยิดตึกดินในทุกวันนี้มีพื้นที่ไม่มากนักและอยู่ปะปะไปกับคนพุทธที่ต่อเนื่องมาจากแถบตรอกบวรรังษี หลังวัดรังษีสุทธาวาสที่มารวมกับวัดบวรนิเวศภายหลังในสมัยรัชกาลที่ ๖ เป็นแนวคลอง อีกฝั่งหนึ่งเรียกว่า ตรอกบวรรังษี เคยมีขุนนาง ข้าราชการอยู่อาศัยและเติบโตกันที่นี่หลายท่าน แม้แต่อาจารย์ศรีศักร วัลลิโภดม ก็เคยเล่าว่าเกิดที่ตรอกนี้เช่นเดียวกัน ในกลุ่มชาวบ้านที่นี่ทั้งชาวพุทธและมุสลิม บางบ้านยังประกอบอาชีพทั้งตีทองคำเปลว ทำทองรูปพรรณ เป็นช่างแกะลายดังที่คุณตาประเสิฐ เจริญราชกุมารทำเป็นอาชีพสืบต่อมาพร้อมกับคนในชุมชนอีกหลายท่าน ชุมชนตึกดินเคยมีเพียงบาแลไม้เป็นอาคารศาสนสกิจดั้งเดิม ต่อมาเมื่อชุมชนถูกไฟไหม้ครั้งใหญ่ราว พ.ศ. ๒๕๒๕ จึงเริ่มสร้างมัสยิดเป็นอาคารตึกถาวรดังที่เห็นในปัจจุบัน
การเป็นช่างทองหลวงและช่างทองที่รับทำเครื่องทองรูปพรรณชนิดต่างๆ ให้กับผู้มีฐานะเพียงพอจะซื้อหาได้ และเป็นการทำทองแบบโบราณทำให้เมื่อมีการเปลี่ยนแปลงรูปแบบทางการปกครอง สังคมและเศรษฐกิจแบบสมัยใหม่มาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ ๔ มีการสร้างโรงกษาปณ์ที่อยู่ติดกับถนนเจ้าฟ้าและบริเวณด้านหน้าคือคลองหลอดหรือคลองเมืองชั้นในสุดที่ขุดตั้งแต่สมัยกรุงธนบุรีและด้านหนึ่งติดกับคลองล้อมรอบวัดชนะสงครามเพื่อผลิตเหรียญต่างๆ และต่อมาคือการผลิตเครื่องราชอิสริยาภรณ์ พนักงานช่างแกะและช่างทำเครื่องประดับเพชรพลอยและเครื่องประดับทองคำจึงเป็นชาวบ้านมุสลิมแถบมัสยิดจักรพงษ์และตึกดินจำนวนมาก เนื่องจากมีความชำนาญที่สืบทอดงานช่างฝีมือมาจากภายในชุมชนนั่นเอง แม้แต่คุณยายมานิดา แตงอ่อน ซึ่งเป็นคนทำเครื่องทองในบ้านที่สืบทอดมาจากคุณพ่อของคุณยาย ซึ่งรับงานในวังมาทำด้วยและทำงานโรงกษาปณ์มาก่อนก็ใช้งานฝีมือเหล่านี้สมัครเป็นข้าราชการในกองกษาปณ์ในยุคของคุณยายจนเกษียณอายุราชการ

ส่วนมัสยิดจักรพงษ์ถือเป็นอาคารมัสยิดเป็นหลังแรกแถบนี้และน่าจะเป็นสุเหร่าของชุมชนมาตั้งแต่เมื่อแรกสร้างชุมชนแล้วและมีการบริจาคที่ดินเพิ่มเติม จากที่เคยเป็นบาแลเรือนไม้ยกพื้นสูงเป็นอาคารตึก ลวดลายประดับต่างๆที่เป็นช่องลมล้วนเป็นงานฉลุจากไม้สักโดยช่างในบ้านที่ฝีมือชั้นครูทุกแผ่น ออกแบบเขึยนลายอยู่ในสายเลือด และมีเอกสารจากคำบอกเล่าของคนในชุมชนว่าเปลี่ยนจากบาแลเรือนไม้เป็นสุเหร่าก่ออิฐถือปูนราว พ.ศ. ๒๔๔๑ และมัสยิดหลังที่เห็นในปัจจุบันมีอายุ ๙๓ ปีแล้ว ยุคนั้นคนสุเหร่าจักรพงษ์น่าจะมีฐานะดีมั่นคงกันมากเพราะเป็นช่างหลวงและข้าราชการกันโดยมาก

ชุมชนมุสลิมภายในเขตคลองเมืองพระนครนั้น แม้จะมีกุฎีหรือบาแลหรือมัสยิดก็ตาม แต่ก็ไม่มีสถานที่สำหรับฝังศพ เช่นเดียวกับผู้ที่อยู่อาศัยภายในเมืองที่เป็นชาวพุทธ และไม่ใช่พระบรมวงศานุวงศ์ชั้นสูงสุดที่ต้องนำศพออกนอกเมืองทางประตูผีอาจจะเป็นประตูช่องกุดแห่งใดแห่งหนึ่งแถวถนนมหาไชยใกล้กับวัดสระเกศ แล้วไปเผาหรือฝังนอกเมือง

คนมุสลิมในเมืองที่มีอยู่สองแห่งใหญ่ๆ เช่นเดียวกัน คนจากมัสยิดตึกดินและจักรพงษ์ก็ต้องนำศพไปฝังที่กูโบร์มหานาคนอกเมือง และคงออกทางประตูผีเพื่อไปทางคลองมหานาคเช่นเดียวกัน ทุกวันนี้หากไปเดินดูป้ายชื่อก็จะพบตระกูลเชื้อสายจากชุมชนมุสลิมภายในเมืองมาฝังที่มัสยิดมหานาคเป็นกลุ่มๆ นอกเหนือจากคนในชุมชนมหานาคเองและคนจากชุมชนที่ไม่มีกูโบร์บริเวณใกล้เคียง

ชุมชนนอกคลองเมืองบางลำภู-โอ่งอ่าง ที่เป็นคลองคูเมืองชั้นกลางที่ขุดตั้งแต่เมื่อแรกสร้างพระนครในรัชกาลที่ ๑ ด้านนอกก็ยังมีชุมชนแบบนอกเมืองกึ่งชนบทที่ยังทำเกษตรกรรม เช่นการทำนาได้หลายแห่ง เช่น ย่านสนามควาย ย่านบ้านบาตร-วัดสระเกศฯ ย่านวัดคอกหมู ย่านชุมชนมลายูมุสลิมมหานาค ย่านบ้านชาวจาม ซึ่งล้วนอยู่ริมคลองมหานาคที่ขุดขึ้นครั้งรัชกาลที่ ๑ ในคราวเดียวกับคลองเมืองบางลำภู-โอ่งอ่างที่ต่อเนื่องกับคลองขุดบางกะปิซึ่งขุดในคราวรัชกาลที่ ๓ เพื่อเป็นเส้นทางคมนาคมไปยังนอกเมืองทางฝั่งตะวันออกของพระนคร

เมื่อมีการขยายเมืองออกไปโดยการขุดคลองขุดใหม่หรือคลองผดุงกรุงเกษมในคราวรัชกาลที่ ๔ พ.ศ. ๒๓๙๔ ทำให้บริเวณคลองขุดใหม่ตัดกับคลองมหานาคและคลองที่ไปทางบางกะปิกลายเป็น “สี่แยก” และกลายเป็นศูนย์กลางการคมนาคมและย่านการค้าสำคัญมาตั้งแต่บัดนั้น และชุมชนมัสยิดมหานาคที่มีกูโบร์ฝังศพก็กลายเป็นชุมชนภายในเมืองไป

5810235  4611181

ซ้าย แผนที่เก่า พ.ศ. ๒๔๔๐ แสดงตำแหน่งและอาณาบริเวณของตึกดิน                                                       ก่อนที่จะมีการตัดถนนราชดำเนินกลาง
ขวา แผนที่กรุงเทพฯ เมื่อต้นกรุง จากเอกสารของเซอร์ จอห์น ครอฟอร์ด พ.ศ. ๒๓๗๑                                  แสดงบริเวณตึกดินอย่างชัดเจน

ในเอกสารของกรมไปรษณีย์เรียกบริเวณนี้ว่า “คลองสี่แยกไปบางกะปิ” ซึ่งก็คือ “สี่แยกมหานาค” ในปัจจุบันนั่นเอง บริเวณนี้มีชุมชนรายคลองอยู่กันไม่น้อยทั้งจีนผูกปี้อยู่บ้าง ชาวจามที่ถูกเรียกว่า “แขกครัว” และชาวมลายูที่ขึ้นมูลนายกับพระยาราชวังสันและเจ้าคุณทหารหรือเจ้าพระยาสุรวงศ์ไวยวัฒน์  (วร  บุนนาค) และขึ้นกับมูลนายอีกหลายท่าน โดยปลูกบ้านเรือนขัดแตะบ้าง เรือนจากบ้าง เรือนฝาไม้กระดานบ้าง เรือนแพในน้ำก็มีหลายหลังคาเรือน โดยชาวจามส่วนใหญ่เลี้ยงไหมและทอผ้า ซึ่งชาวมลายูก็ทอผ้าอยู่บ้างเช่นกัน ค้าขายบ้าง ทำสวนบ้าง ทำนาบ้าง แต่ไม่ปรากฏว่าเป็นช่างทองดังเช่นชุมชนมุสลิมในพระนครชั้นใน ย่านนี้ถือว่ามีอาชีพทอผ้า ทอผ้าม่วง ทอผ้าไหมขายกันมากที่สุด และถือว่าเป็นชุมชนมุสลิมที่ค่อนข้างหนาแน่นต่างจากชุมชนภายในเมือง

ชาวมุสลิมที่มหานาคมีคำนำหน้านอกจาก “โต๊ะ”, “โต๊ะหะยี” แล้วก็มี “ต่วน”, “ต่วนหะยี” ก็หลายท่าน
อย่างไรก็ตาม จากการสัมภาษณ์ผู้คน (หะริน สิริคาดีญา อายุ ๗๓ ปี, นิวัฒน์ วงษ์มณี อายุ ๗๕ ปี, สมบัติ จันทร์ไทย อายุ ๖๓ ปี, สมาน เมฆลอย อายุ ๕๕ ปี, ๒๘ กรกฎาคม ๒๕๕๘) ในชุมชนมัสยิดมหานาคเล่าว่า ชุมชนนี้มีตระกูลใหญ่ๆ อยู่หลายตระกูล และรับราชการเป็นช่างหลวงอยู่หลายท่าน เช่น ขุนศิลปศาสตร์ (สิน), ขุนสารพัดช่าง (นิ่ม), ขุนบริหารคู้นิคม, พระเทพ (หมึก), ขุนรัตนภิบาล (เสงี่ยม) ชุมชนนี้อาจจะขยับขยายจากชุมชนช่างในเมืองมาอยู่ทางฝั่งนอกเมืองที่ยังคงมีพื้นที่ทำนา ทำสวน หรืออยู่มาตั้งแต่แรกเริ่มในคราวครั้งรัชกาลที่ ๓ ที่มีการอพยพโยกย้ายชาวมลายูมุสลิมมาครั้งใหญ่และครั้งเดียวกัน โดยมีลูกหลานขุนนางชาวมุสลิมนั้นสืบต่อกันมาในตระกูลต่างๆ อย่างมั่นคงจนทุกวันนี้

เมื่อพื้นฐานของชุมชนเป็นข้าราชการ และสามารถสร้างสุเหร่าขึ้นเป็นแห่งแรกๆ ในย่านพระนคร ชาวชุมชนสันนิษฐานว่าน่าจะสร้างก่อน พ.ศ. ๒๓๕๐ เป็นอาคารหลังเล็กๆ โดย “พระเทพ” บิดาขุนรัตนภิบาล (เสงี่ยม) พร้อมกับการจัดหาที่สร้างกุโบร์ด้วย จึงน่าจะเป็นช่วงเวลาใกล้เคียงและเป็นยุคแรกๆ ในการตั้งถิ่นฐานที่นี่ ต่อมาจึงสร้างใหม่เมื่อราว พ.ศ. ๒๓๙๔ และถูกไฟไหม้ไปพร้อมกับบ้านเรือนในชุมชนครั้งใหญ่เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๒ และสร้างใหม่เป็นมัสยิดที่เห็นในปัจจุบันก่อนจะปรับปรุงบูรณะซ่อมแซมมาเป็นลำดับ

เมื่อสร้างสุเหร่าหรือมัสยิดแล้วจึงมีการสอนศาสนาตามลำดับ โดยท่านผู้รู้ซึ่งสอนในบ้านเรือนตนเองก่อนที่จะมีสุเหร่าถาวร บางท่านก็เป็นอิหม่ามไปพร้อมกันด้วย กล่าวกันว่าต่อมาจึงมีผู้สนใจมาเรียนด้วยทั้งจากใกล้และจากที่ไกลๆ เช่น จากทางคลองรังสิต ฯลฯ เพราะมีท่านครูที่มีบ้านเรือนอยู่ในชุมชน ทุกท่านผ่านการเรียนศาสนาจากตะวันออกกลางคนละเกือบสิบปีมาทั้งนั้น บางท่านมาจากชุมชนอื่นๆ แต่มาแต่งงานกับภรรยาที่เป็นบุตรสาวของโต๊ะต่างๆ ที่เป็นตระกูลใหญ่ในชุมชนและตั้งถิ่นฐานที่นี่ มีบาแลสำหรับสอนผู้เรียนศาสนาที่บ้าน ซึ่งก็คงความคล้ายรูปแบบปอเนาะ ที่เป็นอัตลักษณ์ของชาวปาตานีมาแต่เดิม

กล่าวกันว่า มีท่านครูที่สำคัญ ๔ ท่าน ที่เก่งวิชาการด้านต่างๆ เช่น บางท่านเก่งทางหลักศาสนา เช่นวิชาฟิกซ์และซะเตาอุฟ คือหลักนิติศาสตร์และการพัฒนาจิตใจ บางท่านเก่งด้านภาษายาวี การอ่านกีตาบยาวีต่างๆ บางท่านเก่งทางด้านวิทยาศาสตร์และคณิตศาสตร์ เป็นต้น และเป็นหลักที่ทำให้ชุมชนมหานาคเป็นชุมชนสอนศาสนาที่มีชื่อเสียง มีนักเรียนผ่านการเรียนศาสนาแบบเดิมๆ ที่นี่ในอดีตกันมากมาย และสืบเนื่องมาเมื่อมีการจดทะเบียนโรงเรียนเอกชนในสมัยเจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรีเป็นรัฐมนตรีว่าการกระทรวงธรรมการ เป็นโรงเรียนบำรุงอิสลามวิทยา ซึ่งท่านเจ้าพระยาฯ เอง ก็สร้างโรงเรียนสตรีจุลนาคในอีกฟากหนึ่งของคลองมหานาคในเวลาต่อมาเช่นกัน

58072856  มัสยิดมหานาคมีการบูรณะมาโดยตลอด
สี่แยกมหานาคซึ่งเป็นย่านชุมชนการค้ามาตั้งแต่อดีตจนถึงทุกวันนี้ตั้งอยู่ใกล้กับสะพานเจริญราษฎร์ ๓๒ ที่ข้ามคลองมหานาค สร้างในสมัยรัชกาลที่ ๖ (สร้าง พ.ศ. ๒๔๕๖) แทนสะพานร้อยปีซึ่งสร้างเนื่องในโอกาสฉลองพระนครครบ ๑๐๐ ปี อันเป็นสะพานเก่า (สร้าง พ.ศ. ๒๔๒๕) ปากซอยมัสยิดมหานาคในปัจจุบันเมื่อข้ามสะพานเจริญราษฎร์ ๓๒ ก็จะต่อเนื่องกับตลาดโบเบ๊ที่ขายเสื้อผ้าค้าส่งและมีตลาดผลไม้ ด้านในเคยเป็นวังมหานาคที่ใหญ่โตของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจิรประวัติวรเดช กรมหลวงนครไชยศรีสุรเดช ต้นตระกูลจิรประวัติ ก่อนจะขายพื้นที่วังส่วนใหญ่ไปทำโรงแรมรอแยลปริ๊นท์เซส และยังเหลือวังมหานาคตั้งอยู่ท่ามกลางความจอแจของตลาดโบ๊เบ๊ทีเดียว

กูโบร์ที่มหานาคป็นกูโบร์ใหญ่โตและกลายเป็นโอเอซีสกลางเมืองใหญ่ในปัจจุบัน บริเวณที่จอแจกลับกลายเป็นอีกโลกหนึ่งจนน่าเป็นสถานที่พักผ่อนและปลงต่อชีวิตและโลกย์ไม่ว่าผู้เข้าเยี่ยมชมนั้นจะนับถือศาสนาใด
ชาวชุมชนเล่าให้ฟังว่า แต่เดิมพื้นที่กูโบร์เดิมคงอยู่ลึกกว่านี้พอสมควร เพราะกล่าวกันว่าบริเวณพื้นดินปัจจุบันเพราะมีการถมรอบสองแล้ว และดินส่วนหนึ่งที่ถมก็ได้มาจากดินที่ขุดลอกจากคลองมหานาค

แต่เดิมก่อนที่จะมีการทำสะพานข้ามคลองมหานาคนั้น กูโบร์มหานาคเคยอยู่บริเวณเชิงสะพานเจริญราษฎร์ ๓๒ และบริเวณนั้นใกล้กับแนวร่องน้ำเก่าที่ดึงเข้ามาเลี้ยงพื้นที่ภายใน ส่งไปให้สวนและที่นา ต่อมาปรับเป็นถนนพังคีในปัจจุบัน ชุมชนมหานาคจึงมีลำน้ำล้อมรอบจนทำให้คล้ายเป็นเกาะมาแต่เดิม ฝั่งถนนด้านตะวันตกกลายเป็นถนนนาคราชซึ่งแต่เดิมติดกับโรงเลี้ยงเด็กที่สร้างครั้งรัชกาลที่ ๕ เมื่อจะสร้างสะพานซึ่งน่าจะเป็นการสร้างเมื่อครั้งฉลองร้อยปีพระนคร ซึ่งบริเวณสี่แยกมหานาคนั้นเป็นตลาดน้ำและตลาดชายน้ำแล้ว จึงขอพระราชทานที่ดินเพื่อสร้างโดยมีผู้ดำเนินการ ๔ ท่าน คือ ท่านลักษณา พระยารังสัน ท่านศรเสนี ท่านศรีมหาราชา จากรายชื่อดังกล่าวซึ่งเป็นการบอกเล่าจากความทรงจำที่มีผู้คนในชุมชนบันทึกไว้ คาดว่าน่าจะเป็นขุนนางที่เป็นมูลนายของชาวชุมชนมหานาคนั่นเอง เท่าที่พอประเมินได้คือเป็นตำแหน่งขุนนางฝ่ายมุสลิมในราชสำนัก ทั้งหมดนั้นคือตำแหน่งทางราชการแบบเก่าครั้งปลายกรุงศรีอยุธยาและอาจต่อเนื่องถึงต้นกรุงเทพฯ คือตำแหน่งพระยาราชวังสัน ขุนลักษมณา พระศรีมหาราชา เป็นต้น ซึ่งล้วนเป็นขุนนางมุสลิมเชื้อสายกรุงเก่าจากทางฝั่งธนฯ และคงเป็นผู้จัดการหาพื้นที่อยู่อาศัย ตลอดจนการกำกับผู้คนในสังกัดของตนครั้งกวาดครัวจากปาตานีมาเมื่อต้นกรุงฯ สืบมา

58072812

มัสยิดมหานาคในปัจจุบัน.

58082557 แผนผังชุมชนมหานาคแต่เดิม แสดงพื้นที่ใช้สอยต่างๆ และบ้านของตระกูลใหญ่ในมหานาค. 

กูโบร์พื้นที่นั้นเรียกต่อมาว่า “กูโบร์ใน” แล้วมีการเพิ่มเติมพื้นที่โดยการวากัฟที่ดินโดย โต๊ะปุก บุตรกีเที่ยง โต๊ะเหรี่ยม ส่วนกูโบร์นอก หลวงศิลปศาสตร์ (สิน) เป็นผู้วากัฟหรืออุทิศที่ดินที่เคยเป็นที่นาให้สาธารณะ ทำให้พื้นที่กูโบร์มีพื้นที่กว่า ๑๘ ไร่ ส่วนพื้นที่อยู่อาศัยขนาดเพียง ๕ ไร่เท่านั้น

เมื่อครั้ง “ตนกูอับดุลเราะห์มาน” ผู้นำการเรียกร้องเอกราชและเป็นนายกรัฐมนตรีคนแรกของมาเลเซีย ท่านเกิดที่รัฐเคดาห์หรือไทรบุรี ในขณะที่ยังอยู่ในการปกครองของสยามเมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๖ ก่อนที่จะกลายเป็นหนึ่งในสหพันธรัฐมาเลเซีย เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๒ ท่านเป็นบุตรของเจ้าพระยาไทรบุรี (อับดุลฮามิด) (เจ้าพระยาฤทธิสงคราม) หรือ Sultan Abdul Hamid Halim Shah ( ค.ศ. ๑๘๘๑ – ค.ศ. ๑๙๔๓) สุลต่านองค์ที่ ๒๕ กับหม่อมมารดาชาวไทยนามว่า หม่อมเนื่อง นนทนาคร หรือมะเจ๊ะเนื่อง ชายาองค์ที่ ๖ ซึ่งเป็นบุตรีของหลวงนราบริรักษ์ (เกล็บ นนทนาคร) เจ้าเมืองนนทบุรีในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพี่ชายร่วมพระมารดาคือ ร้อยตำรวจเอกตนกู ยูซุฟ ซึ่งรับราชการในกรมตำรวจไทย

บันทึกกันว่าท่านตนกูอับดุล เราะห์มานเป็นศิษย์เก่าโรงเรียนเทพศิรินทร์ ซึ่งอยู่ไม่ไกลจากมหานาคนัก ซึ่งรวมทั้งพี่ชายท่านที่โอนสัญชาติเป็นไทยด้วย ภายหลังพี่ชายที่รับราชการตำรวจเสียชีวิตด้วยโรคปอดบวม ก็ฝังไว้ที่มัสยิดมหานาค คาดกันว่าที่พำนักในกรุงเทพฯ นั้นคงอยู่กับทางบ้านมารดาที่ถนนวรจักรซึ่งใกล้เคียงกับมัสยิดมหานาค

58072832

บริเวณกูโบร์มหานาค